Devraldığın O Karmaşık Excel'i Çöz ve Uygulamaya Dönüştür

Bir dosya var. Adı muhtemelen Fiyatlama_v7_SON_guncel.xlsx gibi bir şey. Beş sekmesi var, yüzlerce formülü var ve işletmenin fiyatlaması, maliyeti, satış ekibinin primi hep o dosyanın içinde hesaplanıyor.

Bir sorun var: onu yapan kişi artık burada değil. Muhasebeci emekli oldu ya da eski müdür başka bir şirkete geçti. Geriye o dosya kaldı — ve hiç kimse hangi hücrenin ne yaptığını bilmiyor. Herkes onu açıyor, sonucu okuyor, kapatıyor. Kimse içine dokunmuyor. Çünkü bir hücreyi yanlışlıkla değiştirirsen ne bozulacağını kimse kestiremiyor.

Bu tablo Türkiye'deki KOBİ'lerin belki de yarısında birebir aynı. İşletmenin can damarı, kimsenin anlamadığı bir Excel dosyasında yaşıyor. Ve bu dosya her geçen ay biraz daha kırılganlaşıyor.

İyi haber şu: bugün o dosyayı hem tam olarak anlayabilir, hem de bir sonraki adımı atıp onu çalışan bir web uygulamasına çevirebilirsin — hem de tek satır kod yazmadan. Bu yazıda ikisini de nasıl yapacağını anlatacağım.

Somut Bir Örnek: Deniz Ambalaj

Soyut konuşmayalım. Kocaeli'de 22 çalışanı olan bir ambalaj üreticisi düşün: Deniz Ambalaj. Karton kutu ve koli üretiyorlar, B2B satış yapıyorlar.

Muhasebeci Sedat Bey 11 yıl bu şirkette çalıştı ve geçen ay emekli oldu. Arkasında bıraktığı dosyanın adı Fiyatlama_2026.xlsx. İçinde beş sekme var:

• Hammadde: Oluklu mukavva, tutkal, mürekkep fiyatları. Elle girilen hücreler.
• Maliyet: Ürün başına birim maliyet. Hammadde sekmesinden veri çekiyor, fire oranı, işçilik ve enerji payı ekliyor.
• Fiyat Listesi: 140 farklı ürün için müşteri fiyatları. Maliyetin üzerine müşteri segmentine göre kâr marjı ekliyor.
• Prim: Satış ekibinin aylık primi. Hedef gerçekleşme oranına göre kademeli hesaplıyor.
• Özet: Patronun her sabah baktığı sayfa. Toplam ciro, ortalama marj, en kârlı ürünler.

Sedat Bey gittikten sonra hammadde fiyatları zamlandı. Birisi Hammadde sekmesindeki mukavva fiyatını güncelledi. Ertesi gün satış müdürü priminin yarıya düştüğünü fark etti. Kimse neden olduğunu anlamadı. Dosya geri alındı, zam işlenmedi ve şirket üç haftadır eski maliyetlerle satış yapıyor.

Tanıdık geldiyse yalnız değilsin.

Neden Kimse O Dosyaya Dokunamıyor?

Sorun Excel'in kötü bir araç olması değil. Excel muhteşem bir araç. Sorun şu ki bu dosyalar yıllar içinde katman katman büyüyor ve hiçbir katman belgelenmiyor.

Formüller iç içe geçmiş. Bir hücrede şöyle bir şey var: =EĞER(Maliyet!D14>0; Maliyet!D14*(1+Ayarlar!$B$7)*EĞERHATA(DÜŞEYARA($A14; Segment!$A:$C; 3; YANLIŞ); 1,15); 0). Bunun ne yaptığını çözmek için üç sekme arasında gidip gelmen gerekiyor.

Referanslar sekmeler arasında dolaşıyor. Özet sekmesindeki bir sayı, Prim sekmesinden besleniyor. Prim, Fiyat Listesi'nden. Fiyat Listesi, Maliyet'ten. Maliyet, Hammadde'den. Zincirin bir halkasını değiştirdiğinde en sondaki sayı değişiyor — ama nasıl değiştiğini kimse takip edemiyor.

Gizli varsayımlar var. Fire oranı bir yerde %7 olarak formülün içine gömülmüş. Bunu kimse bilmiyor. Dolar kuru bir hücrede sabit yazılmış ve iki yıldır güncellenmemiş. Sezonsallık katsayısı diye bir çarpan var — yazın 1,12, kışın 0,94 — ama neden öyle olduğunu sadece Sedat Bey biliyordu.

Renk kodu bir sistem ama açıklaması yok. Mavi hücreler var, siyah hücreler var, yeşil hücreler var. Belli ki bir anlamı var. Ama efsane sayfası (legend) yok, kimse soramıyor.

Ve dosya çoğalıyor. Birisi güvenli olsun diye "kopya" alıyor, biri masaüstünde tutuyor, biri e-postayla gönderiyor. Üç ay sonra ortada dört versiyon oluyor ve hangisinin güncel olduğunu kimse bilmiyor. Satış müdürü bir fiyat söylüyor, muhasebe başka bir fiyat faturalıyor.

Sonuç: dosya çalışıyor ama kimse ona güvenmiyor. Ve güvenilmeyen bir dosya, aslında hiç olmayan bir dosyadan daha tehlikeli — çünkü yanlış kararlar veriyorsun ve yanlış olduğunu bilmiyorsun. Deniz Ambalaj üç haftadır zamlı mukavvayı eski fiyattan satıyor; her siparişte para kaybediyor ve bunu tablodan göremiyor.

Birinci Adım: Dosyayı Anlamak

İşin güzel tarafı şu: bugünün yapay zeka araçları Excel dosyalarını gerçekten okuyabiliyor. Sadece içindeki sayıları değil — formülleri, hücre referanslarını, sekmeler arası bağlantıları, biçimlendirmeyi.

Dosyayı Claude'a sürükleyip bırakıyorsun. Sonra soruyorsun. İşte sana ne verebileceği:

Sekmelerin nasıl bağlandığını çıkarıyor

Yapay zeka her sekmedeki formülleri tarayıp bir bağımlılık haritası kuruyor: "Hammadde sekmesi tüm zincirin girdisi. Maliyet sekmesi ondan besleniyor ve fire + işçilik ekliyor. Fiyat Listesi, Maliyet'in çıktısına segment bazlı marj uyguluyor. Prim, Fiyat Listesi'ndeki satış tutarlarını hedeflerle karşılaştırıyor. Özet dördünden de veri topluyor."

Bu haritayı ilk kez gördüğünde şunu fark ediyorsun: dosya aslında karmaşık değil, sadece görünmezymiş.

Renk kodu geleneğini çözüyor

Hücre biçimlendirmelerine bakıp deseni yakalıyor: mavi yazı = elle girilen değer, siyah = o sayfada hesaplanan formül, yeşil = başka sekmeden gelen referans. Bu aslında finans dünyasının standart bir geleneği — ama kimse sana söylememişse bilemezsin.

Bunu öğrendiğin an dosyaya bakışın değişiyor: artık nereye dokunabileceğini biliyorsun. Mavi hücreleri güncelleyebilirsin. Siyah ve yeşillerden uzak duracaksın.

Karmaşık formülleri Türkçeye çeviriyor

O anlaşılmaz sezonsallık formülünü soruyorsun ve cevap geliyor: "Bu formül, ürünün ait olduğu kategoriye göre bir mevsim çarpanı uyguluyor. Gıda ambalajı yaz aylarında 1,12 ile çarpılıyor çünkü talep artıyor. Katsayılar Ayarlar sekmesinin B12:B15 aralığında sabit tutulmuş."

Aynı şeyi geri ödeme süresi hesabı, iskonto kademeleri, prim eşikleri için de yapıyor. Yüzlerce formül, tek tek açıklanabilir hale geliyor.

Belgelenmemiş varsayımları işaretliyor

Bu belki de en değerli kısım. Yapay zeka sana şunları söylüyor:

• "Fire oranı %7 olarak Maliyet!E sütunundaki formüllere gömülmüş. Bir hücreden yönetilmiyor — değiştirmek için 140 formülü tek tek düzeltmen gerekir."
• "Dolar kuru Ayarlar!B3'te 32,40 olarak sabit. Son güncelleme tarihi belli değil."
• "Prim sekmesindeki eşik %85. Bunun altında prim sıfırlanıyor. Bu kural hiçbir yerde yazılı değil."
• "Fiyat Listesi'ndeki 12 üründe formül yok — değerler elle yazılmış. Muhtemelen özel anlaşmalı müşteriler."

Bu maddeler şirketin yıllardır bilmediği şeyler. Ve her biri para demek.

Hücrelere açıklama notu ekliyor

En pratik özellik bu. Yapay zeka anladığı her şeyi hücre notu olarak dosyanın içine yazabiliyor. Kritik formüllerin üzerine gelince "bu hücre fire oranı dahil birim maliyeti hesaplıyor, girdisi Hammadde!C sütunu" yazan bir not çıkıyor. Ayrıca bir "Legend" sekmesi ekliyor — renk kodları, varsayımlar, sekme akışı hepsi orada.

Ve bu notlar dosyayla birlikte geziyor. Dosyayı kime gönderirsen gönder, açıklamalar onunla gidiyor. Bilgi artık bir kişinin kafasında değil, dosyanın kendisinde.

Bu işlemde kritik nokta: 348 formülün hiçbiri bozulmuyor. Çapraz sekme referansları aynen çalışmaya devam ediyor. Sadece üzerlerine açıklama ekleniyor. Dosya, kaydettiğin an olduğu gibi açılıyor — sadece artık anlaşılır.

Ne Soracaksın? İşte O Prompt

Dosyayı yükledikten sonra yazacağın şey aşağı yukarı şu:

"Bu Excel dosyasını devraldım, yapan kişi işten ayrıldı. Önce Legend sekmesi varsa onu ve hücre notlarını oku. Sonra anlamama yardım et: Beş sekme birbirine nasıl bağlanıyor? Hangi hücreler elle giriliyor, hangileri hesaplanıyor? Maliyet ve Prim sekmelerindeki karmaşık formüller tam olarak ne yapıyor? Ve en önemlisi: hiçbir yerde belgelenmemiş ama kritik olan varsayımlar neler? Bulduklarını hücre notu olarak dosyaya ekle ve bir Legend sekmesi oluştur — formüllere dokunma."

Bir saat sonra elinde, üç haftadır kimsenin cesaret edemediği dosyanın tam açıklaması oluyor. Bu tek başına bile büyük bir kazanç. Ama asıl iş şimdi başlıyor.

İkinci Adım: Excel'i Uygulamaya Çevirmek

Dosyayı anladın. Peki neden hâlâ Excel'de duruyor?

Çünkü Excel'in yapısal sınırları var ve o sınırlar bir işletme büyüdükçe acı vermeye başlıyor:

Excel'de kalırsa	Uygulamaya çevirirsen
Aynı anda tek kişi düzenleyebilir, dosya kilitlenir	Herkes aynı anda çalışır, çakışma olmaz
Yanlış hücreye tıklayan formülü siler	Hesaplama mantığı arayüzden ayrı, kullanıcı bozamaz
Sahada telefondan açılmıyor	Satışçı müşterinin yanında telefondan fiyat verir
Kim ne değiştirdi belli değil	Her değişiklik kim, ne zaman, ne diye kayıtlı
Herkes her şeyi görür — prim tablosu dahil	Rol bazlı yetki: satışçı fiyatı görür, maliyeti görmez

Uygulamaya çevirme işi, dosyayı anlamış olman sayesinde artık zor değil. Çünkü zor kısım iş mantığını çıkarmaktı — ve o iş bitti. Geriye o mantığı ekrana taşımak kaldı.

Claude Code ile şunu diyorsun: "Bu Excel dosyasının iş mantığını bir web uygulamasına çevir. Hammadde fiyatları bir ayarlar ekranından yönetilsin. Maliyet ve fiyat hesaplaması aynı formüllerle arka planda yapılsın. Satış ekibi ürün seçip müşteri segmentini işaretlediğinde anında fiyat görsün. Prim hesabı otomatik çalışsın ve her satışçı sadece kendi primini görsün. Patron için özet ekranı olsun."

Bu tam olarak vibecoding — yapay zekaya ne istediğini kendi kelimelerinle anlatıp çalışan bir yazılım almak. Ve Excel'den başlaman büyük bir avantaj: ihtiyaç analizi zaten yapılmış. O dosya, on yıllık iş bilgisinin dökümü. Sıfırdan başlayan birine göre en zor adımı geçmişsin.

Uygulama Nasıl Görünüyor?

Deniz Ambalaj örneğinde ortaya çıkan uygulama, beş sekmelik dosyanın karşılığı olarak dört ekrandan oluşuyor:

• Ayarlar ekranı: Hammadde fiyatları, fire oranı, dolar kuru, sezon katsayıları. Excel'deki "mavi hücrelerin" karşılığı. Sadece yönetici girebiliyor ve her değişiklik tarih damgasıyla kaydediliyor.
• Fiyat hesaplayıcı: Satışçı ürünü seçiyor, adet ve müşteri segmentini giriyor, ekranda fiyat çıkıyor. Arka planda Excel'deki maliyet ve marj mantığının aynısı çalışıyor — ama satışçı formülü ne görüyor ne de bozabiliyor.
• Prim paneli: Her satışçı giriş yaptığında ay içindeki satışlarını, hedef gerçekleşme oranını ve buna karşılık gelen primini görüyor. Kendi verisini görüyor, başkasınınkini değil.
• Yönetim özeti: Patronun sabah baktığı ekran. Toplam ciro, ortalama marj, en kârlı ürünler, marjı en çok düşen ürünler.

Dikkat et: yeni bir sistem icat etmedik. Var olan Excel mantığını olduğu gibi aldık, sadece rolleri ve ekranları ayırdık. Bu yüzden ekip direnç göstermiyor — çünkü hesaplar birebir aynı, sadece kullanması güvenli.

Nereden Başlarsın? 5 Adım

1. Dosyanın bir kopyasını al. Asla orijinal üzerinde çalışma. Kopyayı yapay zekaya yükle. Orijinal dosya, sen hazır olana kadar günlük işi görmeye devam etsin.

2. Önce anla, sonra taşı. Bu sırayı bozma. Anlamadığın bir Excel'i uygulamaya çevirirsen, hataları da beraberinde taşırsın. Gizli varsayımlar listesi elinde olmadan kod yazdırma.

3. Varsayımları işletmeye onaylat. "Fire oranı %7 olarak gömülü" bilgisi çıktığında, üretim müdürüne sor: hâlâ %7 mi? Genellikle değil. Dosyayı anlamak, aynı zamanda dosyayı düzeltme fırsatı.

4. En küçük parçadan başla. Beş sekmeyi tek seferde uygulamaya çevirmeye çalışma. En çok acıtan tek şeyi seç — mesela satış ekibinin sahada fiyat verememesi — ve sadece onu çöz. Çalıştığını gördüğünde diğerlerini ekle. Aynı mantık bir stok takip uygulaması yaparken de geçerli: küçük başla, iterasyonla büyüt.

5. Excel'i bir süre yanında tut. Yeni uygulamayı iki hafta boyunca Excel'le paralel çalıştır. Aynı ürün için ikisinde de fiyat hesapla, sonuçları karşılaştır. Rakamlar tuttuğunda Excel'i arşive kaldır — silmeden.

İki Yaygın Endişe

"Ya yapay zeka formülü yanlış anlarsa?" Haklı bir endişe. Cevabı basit: doğrula. Yapay zekanın açıkladığı her kritik formül için, Excel'de bilinen bir örnek al ve karşılaştır. "Bu ürünün maliyeti dosyada 14,80 TL çıkıyor. Senin açıkladığın mantıkla hesaplayınca da 14,80 mi çıkıyor?" Tutmuyorsa üzerine git. Yapay zeka hata yapabilir — ama sen kontrol edebildiğin sürece bu bir sorun değil. Zaten şu anda kimsenin kontrol edemediği bir dosyayla çalışıyorsun; yanlış anlaşılma riski şimdi daha yüksek.

"Verilerim güvende mi?" Fiyat listesi ve prim tablosu şirketin en hassas verisi. Bunu düşünmen doğru. Uygulamada iki şey yapıyorsun: birincisi, dosyayı yüklerken müşteri isimleri gibi kritik alanları anonimleştirebilirsin — mantığı çözmek için gerçek isimlere ihtiyaç yok. İkincisi, kurumsal AI planları verilerinin model eğitiminde kullanılmayacağını taahhüt ediyor; hangi planla çalıştığını kontrol et. Uzun vadede zaten uygulamaya geçtiğinde veri, e-postayla dolaşan bir dosyada değil, yetkilendirilmiş bir sistemde duracak — yani bugünkünden daha güvenli olacak.

Bu Sadece Fiyatlama Dosyası Değil

Deniz Ambalaj örneğinde fiyatlama dosyasını anlattım ama aynı hikaye her yerde tekrar ediyor. Devraldığın o dosya belki bir bordro ve puantaj tablosu. Belki bir proje teklif hesaplayıcısı. Belki bayi iskonto matrisi. Belki bir üretim planlama çizelgesi.

Ortak nokta hep aynı: bir kişinin kafasındaki bilgi, kimsenin okuyamadığı bir dosyaya kodlanmış ve o kişi gitmiş. Süreç de hep aynı: oku, açıkla, belgele, sonra taşı.

Ve bunu yapmak için yazılımcı olmana gerek yok. Yapmak için gereken tek şey, o dosyanın işletme için ne anlama geldiğini bilmek — ki bunu zaten sen biliyorsun. Yazılımcı bilmiyor. Bu yüzden bu işi en iyi yapacak kişi sensin.

Sonuç

Devraldığın o karmaşık Excel dosyası bir risk değil — bir hazine haritası. İçinde işletmenin yıllar içinde biriktirdiği tüm fiyatlama, maliyet ve prim mantığı var. Sorun sadece haritanın okunamıyor olması.

Bugün o haritayı okuyabilirsin. Yapay zeka formülleri çözüyor, sekme bağlantılarını çıkarıyor, gizli varsayımları işaretliyor ve öğrendiği her şeyi dosyanın içine not olarak yazıyor — tek bir formülü bile bozmadan. Sonra bir adım daha atıp o dosyayı, ekibinin telefondan açtığı, kimsenin kazara bozamadığı, herkesin aynı anda kullandığı bir uygulamaya çevirebilirsin.

Sedat Bey gitti. Ama bilgisi gitmek zorunda değil. İlk adımı at: o dosyanın bir kopyasını al ve ne yaptığını sor. Bir sonraki adımda ise aynı mantığı işletmendeki diğer tekrarlayan işlere de uygula — Tekrarlayan işleri otomatikleştirme yazısını oku →

---

Kaynak: Bu yazı, Anthropic'in Claude kullanım senaryolarından uyarlanmıştır: Understand and extend an inherited spreadsheet.